Żywiecczyzna była w swej historii ośrodkiem ścierających się prądów przepływających przez nią z tytułu jej geograficznego położenia, to też w tym basenie musiała powstać charakterystyczna, oryginalna muzyka góralska, która do dnia dzisiejszego rozbrzmiewa z niepowstrzymaną tendencją tworzenia nowych melodii. Wszystkie dotychczas osiągalne źródła wiążą muzykę Beskidów z osadnictwem, jakie dokonało się tutaj na przełomie XIV – XV w., kiedy to dotarli tu i zatrzymali się nomadowie wałascy przynosząc ze sobą kulturę pasterską. Muzyka tych okolic ma niewątpliwie wiele wspólnego z sąsiednimi regionami, posiada jednak szereg cech, które pozwalają stwierdzić jej odrębność i samodzielność rozwoju, co kiedyś już stwierdził Oskar Kolberg penetrując w okolicach Babiej Góry.

Wiele pieśni żywieckich nosi cechy taneczne. Są to właściwie przyśpiewki najczęściej do tańca zwanego obyrtką. Często spotykamy melodie innych tańców tego regionu jak: hajduka, poloneza, siustanego, koło lub konia. Nie brak też pieśni tanecznych z różnymi wpływami Śląska lub Węgier, bo tędy prowadzi stary szlak kupiecki z Twardoszyna przez Korbielów, doliną Koszarawy lub przez Glinkę doliną Soły w głąb Polski.

Natura wyposażyła Żywiecczyznę w niepowtarzalny urok bezustannie zmieniających się krajobrazów, bogactwo fauny i flory, twardych warunków życia, w których wyrastał bystry, odważny, czuły na piękno otoczenia, patrzący szeroko na świat wolny człowiek. Takie są jego pieśni, które wydają się odzwierciedlać piękno krajobrazu. Od czułej kołysanki do pełnej grozy opowieści o życiu zbójników, od zaśpiewu naśladującego wesoły głos kukułki do głębokiego zamyślenia nad dolą – niedolą pasterza, od rozhukanej, wirującej zabawy do rozlewnego a przejmującego dreszczem rozważania nad losem człowieka, co powstał z tej ziemi chodzi po niej jako pan, a leżeć w niej przecież musi jako proch. Wszystkie oparte na rytmach zróżnicowanych używających często trioli (figura rytmiczna składająca się z trzech zamiast z dwóch nut tej samej łącznej wartości czasowej), oraz co szczególnie charakterystyczne, wartości krótkich przed długimi. Nadaje to melodiom cechy jakiejś zadzierżystości i siły, sprężystości i optymizmu, a w tempach wolnych surowego patosu i głębokiej zadumy. Nieobcy pieśni żywieckiej jest humor prosty, jędrny, choć u ludzi, którzy spotykali się z kulturą miasta silnie zwulgaryzowany, często wyszukanie niesmaczny.

Uwzględniając uwagi lokalnych wykonawców i badaczy śpiewanego folkloru materiał pieśniarski dzieli się na „pieśni i przyśpiewki”. Pieśni to melodie do tekstów śpiewanych w kościele, reszta to „śpiewki”, a więc melodie do tekstów świeckich. Prócz tego istnieje drugi podział na pieśni starowierskie śpiewane w gamie wałaskiej dążące raczej do stopnia drugiego tej gamy i wsiowe, zwane także lasowe.

Muzyka i śpiew górali żywieckich mają swoisty i odrębny charakter, kształtowały je, bowiem instrumenty własnego wyrobu i upodobania miejscowej ludności, upodobania ściśle związane z krajobrazem, przyrodą i zawodem pasterskim. Nawet melodie, które przenikały z sąsiednich obszarów – z Orawy, Słowacji i Węgier zostały przyswojone i podporządkowane specyficznym, miejscowym cechom.

Do tradycyjnych instrumentów Żywiecczyzny zalicza się jednootworową piszczałę pasterską, zwaną również wielkopostną, która południowej części Żywiecczyzny do dnia dzisiejszego jest w użyciu. Wykonują ją górale z gałęzi cierniowej róży lub jaworu. Długość piszczały, której otwór znajduje się od spodu, każdy dostosowuje do długości własnej ręki. Instrument ten, będący do tej pory w powszechnym użyciu pasterzy, dał podstawę do skali żywieckiej, o wzorze f,g,a,h,c,d,es i wywarł bezpośredni wpływ na melodykę pieśni tego regionu.

Piszczałę spotyka się w dolinie rzeki Koszarawy, we wsiach: Koszarawa, Korbielów, Sopotnia Mała. Służyła ona również z powodzeniem do podpierania się, a nawet w razie potrzeby do obrony, gdyż nie była pozbawiona ostrych sęków.

Najstarszy typ kapeli na Żywiecczyźnie to dudy i skrzypce, ten oryginalny zestaw instrumentów ukształtował typowy przebieg tonalny melodii i pieśni.

Zazwyczaj śpiewak podaje nutę, a kapela po wysłuchaniu tematu od razu odpowiada. Skrzypek prowadzi melodię, przetwarzając motywy o indywidualnej improwizacji, natomiast dudziarz ozdabia podstawowy temat w swoisty sposób. Obydwaj w mistrzowski sposób przy tym zachowują melodię coraz inaczej ją urozmaicając, nawet przy wielokrotnych powtórzeniach.

Ulubione tonacje tutejszych wykonawców to „F” lub „E” – zagrojcie mi a jino z wysoka, prosi śpiewak.

We wsiach Cięcina, Cisiec, Węgierska Górka występuje czteroosobowa kapela w składzie: dwoje skrzypiec – prym i sekund, klarnet i bas. Melodie prowadzi prym i klarnet, ozdabiając ja indywidualnie, zgodnie z cechami instrumentów na podobnej zasadzie, jak przy składzie: skrzypce i dudy. Zespoły regionalne wprowadzają różne rozwiązania składu kapel, na przykład: dwa prymy (skrzypce), dwa sekundy i fujarka. W tym składzie prymy uzupełniają się, dwoje skrzypiec sekundujących daje mocniejszy akompaniament a fujarka spełnia rolę dud, ozdabiając na przedmuchu podstawową melodię. Poza tym w grupach obrzędowych (np. przebierańców), które wraz z kapelą chodzą po wsi, spotyka się inne jeszcze instrumenty:

- heligonka jest to rodzaj harmonii, w wiolinie po prawej stronie ma dwa rzędy guzików, w pierwszym 11, drugim 10, w basach ma 8 guzików o warkliwym brzmieniu.

- bęben – obręcz z blachy miedzianej o wysokości około 20 cm, średnicy 50 cm, z obydwu stron obręczy naciągnięta jest skóra, zwykle z kozy, do uderzania pałeczką z drzewa jaworowego. Na wierzchu bębna przymocowany jest blaszany czynel. Bęben zawiesza się na pasku przez bark. Używa się go na zabawach i weselach;

- wakat – prymitywny instrument, służący do wybijania rytmu, wykonany z najprostszego materiału: na długim (170 cm) jaworowym kiju przymocowane są dwie blaszane puszki od konserw, spełniające rolę rezonansu, połączone drutem, po którym pociąga się drewnianą piłką. U szczytu kija przymocowana jest okrągła blaszana płytka, która dźwięczy podobnie do czyneli, gdy kijem uderza się w podłogę.

Pasterze korzystali z własnych instrumentów:

- trombita - drewniana długa rura, złożona z kilku części rozszerzających się stopniowo, służyła pasterzom do porozumiewania się ustalonymi motywami melodycznymi na dużą odległość;

- rogi, piszczały, fujarki.

W czasie gry kapeli poszczególni instrumentaliści zaczynają melodie na „raz” bez odbitki, kończą na słabej części taktu.

Sekund prowadzony jest przeważnie kontra – na słabych częściach taktu, chociaż w niektórych motywach akcentuje na „raz”.

Basy grają ostro i krótko, operując przeważnie toniką i dominantą, a niekiedy również II stopniem, który poprzedza dominantę, ta z kolei dąży do finału przez „górę” i „dół” do I stopnia, na przykład:

Poważny wpływ na wokalistykę górali żywieckich wywarła muzyka instrumentalna oraz ilość skal cztero, pięcio, sześcio i siedmiostopniowych. Często spotykaną jest skala lidyjska, ale również skale samorodne, powstałe z łączenia elementów różnych kultur muzycznych.

Częściej występują melodie w metrum parzystym, rzadziej w nieparzystym, zdarzają się również melodie o metrum mieszanym.

Wśród śpiewek informatorzy odróżniają starodawne, oparte na skali wałaskiej, kończące się przeważnie na II stopniu tej skali, oraz śpiewki wsiowe, dążące w zakończeniu do toniki. Tematycznie wyodrębnia się śpiewki polowe, owczarskie (pasterskie) i weselne. Od strony wykonawczej – wysokie, urywane i przeciągane. Przyjęło się również określenie pochodzenia melodii od nazwiska czy przezwiska muzyka, który miał swoje ulubione nuty, lub je wymyśli”, na przykład: Nuta Majcherkowa, Gajdosowa, Byrtkowa, czy Ciapkowa.

Stare pieśni górali żywieckich, a szczególnie pasterzy, zwanych tu wałachami, są pod względem formy bardzo prymitywne. Sami górale dzielą je na wsiowe i wałaskie, kierując się przy tym wyłącznie słuchem, który ich tu nie zawodzi. Melodie wałaskie opiewają wyłącznie życie pasterskie, jego radości i smutki. Treść melodii wsiowych jest rozmaita; są to przeważnie taneczne lub na tańcu wzorowane przyśpiewki o najróżniejszych rytmach i tempach oraz normalne pieśni zwrotkowe. Te ostatnie są zazwyczaj pochodzenia śląskiego lub słowackiego.

Górale żywieccy śpiewają głosem czystym, dźwięcznym i metalicznym, o silnym brzmieniu. W górnych rejestrach przechodzą w specyficzny falset, regulowany jak gdyby nie kończącym się oddechem. Zazwyczaj śpiewają jednogłosowo, zdarza się jednak w niektórych charakterystycznych melodiach dwugłos. W takim wypadku linia melodyczna prowadzona jest w tercjach, a kończy się na prymie, lub (rzadziej) na kwincie.

Kobiety śpiewają w stosunku do mężczyzn raczej nisko, głosem piersiowym, przy szeroko otwartych ustach, uniesionym i zaokrąglonym podniebieniu. W toku śpiewanej pieśni lub przy jej zakończeniu wykonują ostre glissanda (gwarowo nazywane wyskaniem), co przypomina pokrzykiwania pasterskie. Ozdabiają każdy motyw melodii, frazują wyraziście, przedłużając pauzę po każdej frazie.

Śpiew zaczynają zazwyczaj na mocnej części taktu. Bardzo często śpiewki pasterskie (holne) lub polowe poprzedza ozdobnik ej lub hej, traktowany jako zawołanie, a nie rozpoczęcie melodii.

Podobnie w pieśniach obrzędowych i weselnych melodie poprzedza okrzyk a, lub na, na przykład: A, coześ się nie uozenił…, Na, miły, mocny Boze…, Na, za wodom, za wodom…

Melodie taneczne związane są prawie zawsze z przyśpiewką.

„Reasumując trzeba stwierdzić, że Żywiecczyzna jeszcze dziś jest regionem, w którym nie przestało bić ożywcze źródło jej oryginalności muzycznej w jej niebywale bogatej formie, że właśnie ona oddziałała silnie na otaczające ją regiony górskie Śląska, Orawy i całego regionu położonego na północ od Żywiecczyzny, a na płd.-zachód od regionu krakowskiego”

Tekst za zgodą autorki.

Baciarka - ZPiT Wierchy